نگاهی همه جانبه به کیفیت هوا در مراکز درمانی

ماخذ: HPAC

 

مقدمه

برنامه‌ریزی و طراحی از عوامل ضروری برای تضمین کیفیت هوای داخل در مراکز بهداشتی درمانی می‌باشند. انتخاب مواد، نگهداری، رطوبت‌زدایی، تهویه مخصوص برای اتاق‌ها و دیگر پارامترها، از نکاتی هستند که طی مراحل برنامه‌ریزی و طراحی این گونه ساختمان‌ها باید به دقت مورد توجه قرار گیرند تا از بروز مشکل در کیفیت هوا بعد از اشغال ساختمان جلوگیری شود.

امروزه شیوه‌های نوین و پیشرفته درمانی نقش بسیار مهمی را در کنترل و درمان بیماران مبتلا به ناتوانی عضوی، سرطان و سایر بیماری‌های صعب العلاج ایفا می‌کنند. اما از طرف دیگر، بیماران طی درمان خود در مدت اقامت در مراکز بهداشتی درمانی در معرض خطرات زیادی از جمله عوامل عفونی، میکروب‌ها، مواد شیمیایی و پرتوهای موجود در این مراکز قرار می‌گیرند. بعضی از مواد شیمیایی و عوامل عفونی می‌توانند در هوا منتشر شده و اثرات نامطلوبی را در کیفیت هوای داخل ایجاد نمایند.

در کلیه مراحل برنامه‌ریزی و ساخت بیمارستان‌ها و سایر مراکز درمانی باید خطرات مرتبط با انتقال بیماری‌ها، مواد شیمیایی خطرناک، و آیروسل‌های محرک از
طریق هوا را مدنظر قرار داد.

ضوابط و معیارهای طراحی مراکز بهداشتی درمانی توسط انجمن آرشیتکت‌های آمریکا (AIA) و انجمن مهندسین تأسیسات آمریکا (ASHRAE) تعیین گردیده است. این ضوابط شامل حداقل راهنمایی‌های لازم برای ساخت بناهای جدید و یا نوسازی ساختمان‌های موجود می‌باشد و اگر چه مشخصات کلی را معین می‌کنند، اما همیشه نمی‌توانند عملکرد درست سیستم‌های تهویه را تضمین نمایند. در مرحله طراحی، تمام مشخصات و پارامترهای لازم برای تضمین کیفیت مناسب هوای داخل باید دقیقاً تعیین، و صحت و درستی آنها از نظر تطابق با ضوابط تأیید گردد.

دامنه عوامل خطرناک منتقله از هوا که افراد را در محیط‌های بهداشتی درمانی تهدید می‌کنند بسیار گسترده است و ذرات عفونی ناشی شده از بیماران تا ذرات لاتکس منتشره در هوا، گازها، بخارها و حتی بوها را در بر می‌گیرد. البته بعضی از عوامل خطر نظیر عفونت‌های حاصل از میکروب‌هایی مانند آسپرژیلوس یا لژیونلا ممکن است به خوبی شناسایی نشوند و در نتیجه، عکس‌العمل مناسبی نیز در قبال آنها صورت نمی‌گیرد.
میکروب‌های فرصت طلب محیطی نیز می‌توانند محیط‌های مراقبت از بیماران را آلوده کنند. ابتلای بیماران به عفونت‌های ناشی از این میکروب‌ها، بهبودی آنها را بسیار مشکل خواهد کرد. به کارگیری سیستم‌های تهویه مخصوص برای اتاق‌ها و عملکرد هماهنگ آنها از عوامل ضروری جهت به حداقل رساندن ابتلا به عفونتهای میکروبی منتقله از هوا می‌باشد.

طراحی و برنامه ریزی

هنگام طراحی برای ارائه روشی جهت کنترل خطرات مربوط به کیفیت هوای داخل در مراکز بهداشتی درمانی، نکته حائز اهمیت این است که مشخص شود چه نوع کنترلهایی را باید برای ایمنی در مقابل خطرات شناخته شده، اعمال نمود. برای این منظور طراحان و برنامه‌ریزان باید آگاهی و شناخت کافی از محیط‌های بیمارستانی داشته باشند. باید توجه داشت که نیازهای تهویه‌ای برای مراقبت از بیماران کاملاً با فاکتورهای ایمنی لازم جهت جلوگیری از قرار گرفتن کارکنان در
معرض ذرات و یا گازهای منتقله از هوا تفاوت دارد. آگاهی از اختلاف بین شرایط تهویه لازم برای ایمنی بیماران و کارکنان در برقراری کنترل های مناسب کیفیت هوا در مراکز بهداشتی درمانی، از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. به عنوان مثال سیستم تهویه برای اتاق بیماران مبتلا به نقص سیستم ایمنی باید به گونه‌ای فراهم شود که فشار مثبت اتاق همراه با فیلتراسیون مناسب و تعویض‌های هوا در حد توصیه شده را تأمین نماید. چنین اتاق هایی، محیط‌های سالمی را برای بیماران مهیا می‌سازند که عاری از هرگونه قارچ و یا ذرات عفونی ناشی از کارکنان (نظیر آنفولانزا) خواهند بود.

از سوی دیگر، بیماران مبتلا به امراض عفونی می‌توانند عوامل عفونی بیماری‌زا را در هوا منتشر سازند؛ از این رو این بیماران و نیز فعالیت ها و عواملی که باعث تولید میکروب های فرصت طلب عفونت‌زا می‌گردند باید به دقت شناسایی شده و تحت نظر قرار گیرند. با برقراری فشار منفی مناسب در اتاق هایی که بیماران عفونی بستری شده‌اند، و تخلیه هوای این اتاق ها به فضای بیرون ساختمان و نیز تعویض‌های هوا در حد کافی، می‌توان کارکنان بیمارستان ها را در برابر عوامل عفونی منتقله ازرهوا که از بیماران عفونی ناشی می‌شوند، محافظت نمود. این دو سیستم تهویه‌ای مخصوص برای اتاقها (فشار مثبت و فشار منفی) اغلب اوقات با یکدیگر اشتباه می‌شوند.
طراحان سیستم های تهویه بیمارستان ها باید نسبت به این گونه مسائل آگاهی کامل داشته باشند. به علاوه آنها باید از ایجاد شرایطی که هنگام ساخت یا بازسازی مراکز بهداشتی درمانی باعث تولید ذرات قارچی قابل انتشار در هوا می‌شود نیز جلوگیری نمایند.

محیط‌های درمانی مملو از خطرات شناخته شده نظیر عوامل عفونی، پرتوها و مواد شیمیایی هستند که باید طی ساخت یا بازسازی مراکز بهداشتی درمانی به دقت تحت کنترل قرار گیرند.

نکته دیگری که در خصوص کیفیت هوای داخل اهمیت دارد، کنترل آئروسل‌ها و بخارها یا گازهای شیمیایی خطرناک است. بدین منظور باید سیستم‌های تهویه‌ای خاصی را برای آزمایشگاه ها، اتاقهای عمل، اتاق های ریکاوری و انبار مواد شیمیایی تعبیه نمود. جهت تعیین نوع سیستم تهویه لازم برای کنترل خطرات، باید نوع استفاده در نظر گرفته شده، از فضا مورد توجه قرار گیرد.

در طراحی تهویه مراکز بهداشتی درمانی ضمن تعیین سیستم‌های تهویه‌ای خاص برای قسمت های مختلف، باید به این نکته توجه داشت که ممکن است در آینده استفاده و فضاها و در نتیجه نیازهای تهویه‌ای آنها تغییر کند. البته برای مواردی نظیر آزمایشگاه بعد از این که مکان آن مشخص و هواکش‌ها و لوله‌های
آن نصب گردیدند، به دلیل محافظت‌های سختی که برای مقابله با آتش‌سوزی در طراحی آزمایشگاه در نظر گرفته می‌شود، معمولاً تغییر محل آن در آینده اتفاق نمی‌افتد. اما مکان های مراقبت از بیماران غالبا تغییر می کنند و متناسب کردن سیستم های تهویه برای مکان های جدید معمولا دشوار بوده و گران تمام می شود بنابراین به دلیل طبیعت پویای مراکز درمانی طراحی قسمت های مراقبت از بیماران و نیز بخش های تشخیصی درمانی باید با توجه به نقل و انتقال هایی که ممکن است در آینده صورت گیرند انجام شود رعایت نکات معماری در تأمین مشخصات لازم برای حفظ ثبات و یکنواختی پارامترهای تهویه بسیار ضروری است برای مثال همانطور که قبلا اشاره شد تهویه مخصوص اتاق بیماران عفونی باید به گونه ای باشد که در این اتاق ها نسبت به محیط اطراف فشار منفی برقرار گردد اگر طراح ساختمان سقف با پنجره های بازشو را برای این اتاق ها انتخاب کند در این صورت به دلیل نشت هوا حفظ و کنترل فشار ثابت و یکنواخت در این
اتاق ها بسیار مشکل خواهد شد.

انتخاب مواد نیز یکی از نکات مهمی است که باید طی طراحی و برنامه‌ریزی به آن توجه شود. این موضوع به ویژه در مورد نصب موکت یا کفپوش‌هایی که باید به کف چسبیده شوند حائز اهمیت است. زیرا چسب‌هایی که بدین منظور استفاده می‌شوند حاوی ترکیبات آلی فراری هستند که دائماً از خود گاز خارج کرده و باعث بروز مشکل در کیفیت هوای داخل می‌گردند. از این رو معمولاً از کفپوش کاری در طبقات زیرزمین جلوگیری می‌شود. از سوی دیگر، چسب‌هایی که حاوی موادی با پایه وینیل باشند می توانند به عنوان منبع غذایی قارچ‌ها عمل کنند به ویژه وقتی که رطوبت زیاد در محیط وجود داشته باشد.

اگر از مواد وینیل‌دار در دیواره‌های خارجی ساختمان استفاده شود، چنانچه فشار داخل ساختمان کاهش یابد و سد بخار نیز سالم نباشد، این مواد مخصوصاً در
شرایط آب و هوایی گرم و مرطوب به صورت محلی برای چگالش در آمده و بدین ترتیب محیط مناسبی را برای رشد و اسپورزایی قارچ‌ها در فضای داخل ساختمان فراهم می‌کنند.

به علاوه، بوعایی که حین رشد قارچ‌ها تولید می‌شوند نیز محرک و آزاردهنده هستند. از سوی دیگر، چنانچه طی تحقیق و وارسی در کلونی در حال رشد قارچ‌ها
آشفتگی و اختلال ایجاد شود، اسپورها در فضا آزاد شده و باعث آلودگی محیط خواهند شد.

پارامتر های فیزیکی

وقتی که ساختمان توسط بیماران، پرسنل و دستگاه‌ها اشغال می‌شود بار سرمایی محسوس فضا از میزان باری که در ابتدا و هنگام طراحی ساختمان در نظر گرفته شده، فزونی می‌یابد. هنگامی که این بار از ظرفیت سرمایی چیلر بیشتر شود، رطوبت نسبی فضا افزایش یافته و در نتیجه به صورت مایع بر روی سطوح سرد نظیر لوله‌های آب ظاهر می‌گردد (چگالش). این امر به نوبه خود باعث تقویت رشد میکروب‌ها می‌شود.

از سوی دیگر، رطوبت زیاد در فضای مراکز بهداشتی درمانی می‌تواند به رشد قارچ‌ها نیز کمک کند؛ به گونه‌ای که اگر حضور رطوبت همراه با مواد مغذی بیش از ۷۲ ساعت ادامه یابد، اسپورهای قارچ‌ها جوانه زده و تکثیر پیدا می‌کنند. اگر سطوح، ضد رطوبت ساخته شوند اسپورزایی میکروب‌ها برای رشد و تکثیر، کاهش خواهد یافت. بنابراین استفاده از مواد ضد رطوبت در طراحی و ساخت حمام‌ها، دوش‌ها، گنجه‌های مستخدمین و سایر قسمت‌های رطوبت خیز، در کاهش از خسارات ناشی از آب و متعاقب آن جلوگیری از رشد میکروب‌ها، کمک مؤثری خواهد کرد. اگر در واحد پسوند سفت استخوان، نشت آب از یک روش بر روی یک
سطح گچی دارای پوشش کاغذی اتفاق افتد، منجر به پیدایش منبعی از قارچ‌های کشنده خواهد گردید. در طی همین این خسارت، به هم خوردگی و آشفتگی کلونی قارچ‌ها می‌تواند باعث آزاد شدن قارچ‌هایی نظیر آسپرژیلوس فومیگاتوس شود. این قارچ‌ها می‌توانند عفونت‌هایی را ایجاد کنند که به سختی شناسایی یا درمان می‌گردند.

پیشگیری از بروز مشکلات مربوط به کنترل رطوبت، مستلزم صرف هزینه‌های اضافی در مرحله طراحی ساختمان‌ها می‌باشد اما در عوض این کار هزینه های مرتبط با اکساب عفونت های بیمارستانی و یا عفونت های ناشی از قارچ های فرصت طلب محیطی نظیر آسپرژیلوس را کاهش می دهد. آسیب های ناشی
از آب در همه ساختمان ها رخ می دهند ولی پیش بینی محل وقوع این خسارات همیشه آسان نیست. اما از روی تجربه می توان بعضی از آنها را مورد توجه قرار داد؛ مثلاً ما می دانیم که معمولاً بام ها نشتی دارند، چگالش غالباً روی پنجره ها اتفاق می افتد و یا این که سدهای بخار ممکن است خراب شوند.
یکی از انگیزه های بعضی از پیمانکاران این است که پروژه احداث ساختمان را هر چه سریع تر و ارزان تر به اتمام برسانند که این، گاهی اوقات باعث ایجاد شرایطی می شود که در آینده برای ساکنین ساختمان خطرساز خواهد بود. برای مثال در جریان یکی از پروژه های ساخت ساختمان، پیمانکاران چاه های آسانسور را در مقابل باران و طوفان محافظت نکرده بودند. در نتیجه خسارات ناشی از آب، شرایط بسیار مناسبی را برای رشد قارچ ها در ۴ چاه آسانسور این بیمارستان فراهم نمود.
وضعیت های نامساعد جوی معمولاً در طی پروژه های ساختمان سازی اتفاق می افتند اما متأسفانه در اغلب اوقات به خسارات ناشی از آب توجهی نمی شود و علت آن عدم آگاهی از قارچ هایی است که می توانند در جریان این خسارات رشد کرده و سلامتی ساکنین را به ویژه در بیمارستان ها تهدید نمایند.
هنگام طراحی و برنامه ریزی پروژه های مربوط به مراکز بهداشتی درمانی باید خطراتی که متوجه بیماران، پرسنل و سیستم های مکانیکی می شود را ارزیابی و بررسی نمود. این امر به خصوص در تعیین برنامه های زمان بندی به منظور اجرای طرح های مختلف، اهمیت زیادی دارد. از آنجا که بیمارستان ها در تمام طول سال و ۲۴ ساعته اشتغال هستند، لازم است تا دقت بسیار زیادی را در زمان بندی برنامه ها و طرح ها مبذول نمود. لزوم فازبندی یا زمان بندی کردن برنامه ها به ویژه پروژه های نوسازی بیمارستان ها به این خاطر است که نمی توان در یک مرحله و به طور هم زمان تمام قسمت ها را در یک بیمارستان بازسازی یا تعمیر
نمود. این پروژه ها باید طوری زمان بندی شوند که هیچ گونه وقفه یا خللی در درمان بیماران به وجود نیاید. برای مثال، بخش مراقبت های ویژه از نوزادان، مکان شلوغ و پر ازدحامی است که به سختی می توان طی برنامه های بازسازی، آن را کاملاً تخلیه نمود. در جریان پروژه هایی که شامل مراحلی نظیر جداسازی، تخریب یا بازسازی قسمت ها هستند، ممکن است لازم باشد تا بیماران را تغییر مکان داد. با آموزش کارکنان مسئول اجرای پروژه و نیز تعلیم پرسنل مراقبت از بیمار، می توان خطرات و مشکلاتی که طی اجرای این پروژه ها متوجه بیماران می شود را به حداقل رساند.

در قسمت هایی که باید عملیات استریلیزاسیون انجام گیرد، سیستم تهویه باید امکان تخلیه کافی به فضاهای بیرون ساختمان را فراهم کند تا هیچ اثری از بخارهای خطرناک حاصل از مواد ضدعفونی کننده در محیط باقی نماند.

کنترل منبع

هنگام احداث یک ساختمان بهداشتی درمانی، به منظور تأمین کیفیت مناسب هوای داخل باید سیستم های تهویه به گونه ای انتخاب و نصب شوند که میزان ترکیبات آلی فرار و محرک را در محیط به کمترین مقدار ممکن برسانند. در قسمت هایی که باید عملیات استریلیزاسیون انجام گیرد، سیستم تهویه باید امکان تخلیه کافی به فضاهای بیرون ساختمان را فراهم کند تا هیچ اثری از بخارهای خطرناک حاصل از مواد ضدعفونی کننده، در محیط باقی نماند. عدم تهویه مناسب و حضور مواد شیمیایی ضدعفونی کننده نظیر گلوتارالدهاید در محیط منجر به بروز مشکلاتی از جمله تحریک و آزار ساکنین خواهد شد. اتیلن اکساید نیز یکی دیگر از مواد استریل کننده خطرناک است که باید به دقت آن را کنترل نمود و برای این منظور می توان از احساسگرهای موضعی برای شناسایی نشتی ها و یا از سیستم های تخلیه برای خارج کردن نشتی ها و یا گازهای هرز رفته استفاده نمود.
به منظور جلوگیری از انتشار مواد شیمیایی از طریق هوا، باید کلیه ترکیبات شیمیایی خطرناک را در یک محل متمرکز کرد تا بدین طریق بتوان کنترل دقیق تری را بر روی آنها اعمال نمود.

در برنامه کنترل کیفیت هوای داخل (IAQ) در مراکز بهداشتی درمانی، باید خطرات و مشکلات مرتبط با رشد قارچ‌ها در مناطق آسیب دیده، از آب و آلودگی میکروبی (لژیونلا) برج‌های خنک‌کن نیز مورد توجه قرار گیرند.

سیستم های مکانیکی

یکی از پیچیده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین جنبه‌های کنترل IAQ در مراکز بهداشتی درمانی، کنترل درست سیستم‌های هواساز به منظور تأمین آسایش و ایمنی
ساکنین می‌باشد. گاهی اوقات لازم است تا جهت فراهم کردن نوع مناسبی از تهویه برای حفاظت از بیماران، فضاهای ساختمان بازسازی شوند که این کار معمولاً مشکلات و خطراتی را نیز به دنبال دارد؛ از جمله این که به واسطه وقفه‌هایی که حین بازسازی در فعالیت سیستم تهویه ایجاد می‌شود، احتمال خطر
انتقال عوامل عفونی نظیر باکتری مولدسل از طریق هوا افزایش می‌یابد. از این رو باید دقت نمود که طی اجرای این پروژه‌ها، بیماران و کارکنان ساختمان در مقابل این گونه خطرات محافظت شوند.

آزمایش‌هایی که جهت ایمنی از آتش‌سوزی در ساختمان‌ها انجام می‌گیرند ممکن است سلامتی بیماران را به خطر اندازند؛ زیرا در طی این آزمایش‌ها برای مدت
کوتاهی جریان هوا در دستگاه‌های هواساز تغییر کرده و وقفه‌هایی که در کار این دستگاه‌ها پیش می‌آید باعث بیرون رانده شدن ذرات گرد و خاک از داخل کانال‌ها می‌شود.

سیستم‌های تهویه بیمارستان‌ها باید به گونه‌ای طراحی شوند که هوای فیلتر، تعویض‌های مورد نیاز هوای اتاق، و فشارهای مناسب را برای حفاظت از بیماران و کارکنان فراهم کنند. عدم نگهداری و سرویس این سیستم‌ها منجر به بروز مشکلاتی در ۱۸۰ خواهد گردید. برای مثال اگر سیستم‌های هواساز طوری طراحی شوند که داخل محفظه بادزن، مغزی عایق وجود داشته باشد و یا رطوبت زن‌های بخاری در جلوی فیلترها نصب شده باشند، در این صورت هر گونه رطوبت در
عایق یا فیلتر منجر به افزایش رشد قارچ در آنها می‌گردد و متعاقباً، تکثیر اسپور قارچ‌ها باعث انتقال اسپورها به بخش های مراقبت از بیماران خواهد شد.

سیستم های تهویه بیمارستان ها باید به گونه ای طراحی شوند که هوای فیلتره تعویض های مورد نیاز هوای اتاق و فشار های مناسب را برای حفاظت از بیماران و کارکنان فراهم کند.

سیستم‌های مکانیکی گاهی اوقات به نحوی نصب می‌شوند که اجزای اصلی آنها برای تعمیر و نگهداری در دسترس قرار نمی‌گیرند. در بیشتر سیستم‌های تهویه
ساختمان‌ها، فیلترها، دمپرها یا کویل‌های سرمایی غیرقابل دسترس هستند و حتی اگر در دسترس هم باشند به قدری بست و اتصال دارند که تعمیر و سرویس آنها را بسیار مشکل یا غیرممکن می‌سازد. این موارد و دیگر نقایص موجود در سیستم تهویه و یا سایر سیستم‌ها، نباید قبل از اشغال ساختمان شناسایی و برطرف شوند؛ زیرا بعد از اشغال ساختمان، رفع این نقایص بسیار دشوارتر خواهد بود.

برسی عملکرد سیستم ها

همان‌طور که قبلاً اشاره شد بسیاری از سیستم‌های ساختمان چنانچه در درستی کار نکنند می‌توانند اثرات زیانبار و نامطلوبی را بر روی بیماران و سایر ساکنین ساختمان ایجاد نمایند. بنابراین بعد از این که مشخصات مربوط به پارامترهای تهویه نظیر فیلتراسیون هوای رفت، تعویض‌های هوای اتاق یا تنظیم فشار اتاق، طراحی و تعیین شدند، باید صحت و درستی آنها تأیید شود. این مشخصات باید با معیارها و ضوابط پذیرفته شده مطابقت کنند تا بتوانند عملکرد درست سیستم‌های تهویه را تضمین نمایند.

ضوابط و راهنماهای لازم برای طراحی و احداث ساختمان‌های بهداشتی درمانی توسط اشری تعیین گردیده اند.

نباید هیچ گونه تخطی از ضوابط مقرر در خصوص سیستم های گرمایش سرمایش و یا لوله کشی مراکز بهداشتی درمانی صورت گیرد. درستی پارامتر های تهویه باید قبل از اشغال ساختمان تایید شود تا اطمینان حاصل گردد که محیط آمادگی پذیرش و مراقبت از بیماران خصوصا افراد مبتلا به بیماری های عفونی و یا بیمارانی با نقص سیستم ایمنی را دارد.

 

منبع: مجله صنعت تاسیسات شماره 63

 

اگر شما هم مشتاق یادگیری تخصصی و حرفه ای دوره های تاسیسات مکانیکی با اساتیدی مجرب هستید میتوانید در دوره های تاسیسات مکانیکی شرکت کنید.