منبع: جلد اول تاسيسات برقی فشار ضعيف و فشار متوسط ، ضابطه شماره 110-1
مقدمه
در طراحی و اجرای شبکههای برق، انتخاب کابل مناسب تنها به سطح مقطع هادی، نوع عایق و ولتاژ نامی محدود نمیشود. در بسیاری از کاربردها، بهویژه در مدارهای کنترلی، ابزار دقیق، سیستمهای اتوماسیون صنعتی و تجهیزات حساس الکترونیکی، کنترل میدان الکتریکی و جلوگیری از تداخلات الکترومغناطیسی اهمیت ویژهای دارد. یکی از اجزای مؤثر در این زمینه، شیلد فلزی کابل (Metallic Screen) است.
شیلد فلزی با ایجاد یک لایه رسانای محافظ در اطراف هادی یا مجموعه هادیهای کابل، شرایط مناسبی برای کنترل میدان الکتریکی و کاهش اثر برخی نویزهای الکترومغناطیسی فراهم میکند. شناخت ساختار، عملکرد و نحوه اتصال این لایه، در انتخاب و بهرهبرداری صحیح از کابلهای الکتریکی اهمیت دارد.
۱. شیلد فلزی کابل چیست؟
شیلد فلزی لایهای رسانا است که در ساختار برخی کابلها، بهمنظور ایجاد حفاظت الکتریکی و کنترل میدانهای الکتریکی و الکترومغناطیسی به کار میرود. این لایه میتواند از یک یا چند نوار فلزی، سیمهای بافتهشده یا ترکیبی از سیم و نوار فلزی تشکیل شود.
بر اساس تعریفی که در فصل دوم فایل مرجع «سیم، کابل و پاسداکت فشار ضعیف» ارائه شده است، حفاظت فلزی (Metallic Screen) از یک یا چند نوار، بافت یا ترکیبی از سیم و نوار فلزی تشکیل میشود.
جنس، ضخامت و نحوه آرایش شیلد به نوع کابل، شرایط بهرهبرداری و سطح حفاظت موردنیاز بستگی دارد. مس و آلومینیوم از جمله فلزاتی هستند که در ساخت لایههای محافظ کابل کاربرد دارند.
نکته مهم این است که شیلد فلزی با زره کابل (Armour) یکسان نیست. زره عمدتاً برای حفاظت مکانیکی در برابر ضربه، فشار و نیروهای خارجی استفاده میشود؛ درحالیکه وظیفه اصلی شیلد، ایجاد حفاظت الکتریکی و کنترل میدانهای ناخواسته است.
۲. انواع ساختار شیلد فلزی در کابلها
شیلدهای فلزی با توجه به روش ساخت و نوع کاربرد، در ساختارهای مختلفی تولید میشوند.
الف) شیلد نواری (Metallic Tape Shield)
در این ساختار، یک نوار فلزی بهصورت طولی یا مارپیچی در اطراف هادی یا مجموعه عایقشده کابل قرار میگیرد. نوارهای مسی و آلومینیومی از نمونههای متداول این ساختار هستند.
این نوع شیلد به دلیل پوشش نسبتاً پیوستهای که ایجاد میکند، برای کنترل میدان الکتریکی و کاهش نفوذ برخی تداخلات الکترومغناطیسی مناسب است.
ب) شیلد بافتهشده (Braided Shield)
در این روش، رشتههای نازک فلزی به شکل شبکهای در اطراف هادیها قرار میگیرند. ساختار بافتهشده علاوه بر ایجاد مسیر رسانای محافظ، انعطافپذیری مناسبی برای کابل فراهم میکند. میزان پوشش بافت، جنس رشتهها و تراکم آنها بر عملکرد شیلد در برابر تداخلات الکترومغناطیسی تأثیرگذار است.
ج) شیلد ترکیبی
در برخی کابلها، از ترکیب نوار فلزی و بافت سیمی استفاده میشود. این ساختار با بهرهگیری از ویژگیهای هر دو روش، امکان دستیابی به پوشش و عملکرد حفاظتی مناسبتری را فراهم میکند.
۳. نقش شیلد در کنترل میدان الکتریکی
یکی از وظایف مهم شیلد فلزی، کنترل توزیع میدان الکتریکی در اطراف هادی کابل است. هنگامی که یک هادی تحت ولتاژ قرار میگیرد، در فضای اطراف آن میدان الکتریکی ایجاد میشود. در کابلهایی که از شیلد فلزی مناسب استفاده میکنند، این لایه رسانا میتواند بهعنوان یک سطح همپتانسیل عمل کرده و با قرارگیری در پتانسیل مشخص، توزیع میدان الکتریکی را کنترل کند.
این عملکرد چند نتیجه مهم دارد:
- محدود کردن میدان الکتریکی: میدان الکتریکی در ناحیه بین هادی و شیلد کنترل میشود و از انتشار نامطلوب آن به محیط اطراف جلوگیری میکند.
- بهبود توزیع میدان: در طراحی صحیح، شیلد به یکنواختتر شدن توزیع میدان الکتریکی در اطراف هادی کمک میکند.
- کاهش تنش الکتریکی موضعی: کنترل مناسب میدان میتواند از تمرکز نامطلوب تنش الکتریکی در بخشهایی از ساختار کابل جلوگیری کند.
- افزایش ایمنی الکتریکی: در صورت طراحی و اتصال صحیح شیلد به سیستم زمین، امکان کنترل پتانسیل سطح محافظ و هدایت جریانهای نشتی و خازنی فراهم میشود.
البته عملکرد شیلد در کنترل میدان الکتریکی به پیوستگی لایه فلزی، کیفیت عایق، نحوه اتصال و شرایط بهرهبرداری کابل وابسته است.
۴. نقش شیلد در کاهش تداخلات الکترومغناطیسی (EMI)
تداخل الکترومغناطیسی یا EMI یکی از مشکلات مهم در شبکههای الکتریکی و سیستمهای کنترلی است. این پدیده زمانی رخ میدهد که میدانهای الکتریکی یا مغناطیسی ناشی از یک منبع، عملکرد تجهیزات یا مدارهای مجاور را تحت تأثیر قرار دهند.
برای مثال، عبور کابلهای قدرت در مجاورت کابلهای ابزار دقیق، عملکرد درایوهای فرکانس متغیر، موتورهای الکتریکی و تجهیزات سوئیچینگ میتواند موجب ایجاد نویز الکترومغناطیسی شود.
شیلد فلزی با ایجاد یک مانع رسانا، میتواند در کاهش کوپلینگ الکترواستاتیکی و بخشی از تداخلات الکترومغناطیسی نقش مؤثری داشته باشد.
مهمترین عملکردهای آن عبارتاند از:
- کاهش تداخلات ناشی از میدان الکتریکی
شیلد فلزی با ایجاد یک سطح رسانا در اطراف هادیها، میتواند از انتقال ناخواسته میدان الکتریکی به مدارهای مجاور جلوگیری کند. این ویژگی در کابلهای سیگنال، کنترل و ابزار دقیق اهمیت زیادی دارد.
- کاهش انتشار نویز از کابل
جریانهای فرکانس بالا و سیگنالهای سوئیچینگ میتوانند موجب انتشار تداخلات الکترومغناطیسی شوند. شیلد مناسب، در صورت طراحی و اتصال صحیح، به محدود کردن انتشار این تداخلات کمک میکند.
- کاهش ورود نویز به مدارهای حساس
در کابلهای ابزار دقیق و سیستمهای اندازهگیری، وجود نویز میتواند باعث ایجاد خطا در دریافت و پردازش سیگنال شود. شیلد فلزی با کاهش اثر برخی منابع تداخل خارجی، به حفظ کیفیت سیگنال کمک میکند.
نکته فنی: شیلد در برابر میدانهای الکتریکی و میدانهای مغناطیسی عملکرد یکسانی ندارد. کارایی آن در برابر میدان مغناطیسی، بهویژه در فرکانسهای پایین، به جنس فلز، ضخامت، ساختار و شرایط نصب وابسته است. بنابراین شیلد بهتنهایی تضمینکننده حذف تمام انواع نویز الکترومغناطیسی نیست.
۵. اهمیت اتصال شیلد به سیستم زمین
یکی از عوامل تعیینکننده در عملکرد شیلد، نحوه اتصال آن به سیستم زمین (Grounding) است. حتی اگر کابل از شیلد فلزی باکیفیتی برخوردار باشد، اتصال نامناسب میتواند عملکرد حفاظتی آن را کاهش دهد.
اتصال شیلد به زمین معمولاً با دو روش اصلی انجام میشود:
الف) اتصال از یک سمت (Single-Point Grounding)
در این روش، شیلد تنها از یک سمت به زمین متصل میشود. این شیوه در برخی مدارهای سیگنال و کاربردهایی که کنترل جریانهای حلقوی زمین اهمیت دارد، مورد استفاده قرار میگیرد.
ب) اتصال از دو سمت (Both-End Grounding)
در این روش، شیلد از هر دو سمت به سیستم زمین متصل میشود. این شیوه میتواند در فرکانسهای بالاتر و برای ایجاد مسیر مناسب جریانهای تداخلی عملکرد مطلوبی داشته باشد؛ اما در برخی شرایط، بهخصوص در مسیرهای طولانی، احتمال ایجاد جریانهای حلقوی در شیلد وجود دارد.
انتخاب روش اتصال باید بر اساس نوع سیگنال، طول کابل، فرکانس تداخل، اختلاف پتانسیل زمین و دستورالعمل سازنده انجام شود. در کابلهای قدرت دارای شیلد نیز طراحی اتصال و زمینکردن باید با توجه به جریانهای القایی، جریان خطا و الزامات حفاظتی صورت گیرد.
۶. تفاوت شیلد فلزی و زره کابل
یکی از اشتباهات رایج در شناخت ساختار کابل، یکسان دانستن شیلد فلزی و زره است. هر دو ممکن است از فلز ساخته شوند، اما از نظر عملکرد و هدف طراحی تفاوت دارند.

بنابراین وجود زره فلزی در یک کابل لزوماً به معنای برخورداری آن از شیلد الکتریکی مناسب نیست. هر یک از این لایهها باید متناسب با وظیفه موردنظر طراحی شوند.
۷. کاربرد کابلهای دارای شیلد فلزی
استفاده از کابلهای شیلددار در محیطهایی که احتمال ایجاد تداخل الکترومغناطیسی وجود دارد، اهمیت زیادی دارد. برخی از کاربردهای متداول عبارتاند از:
- صنایع اتوماسیون: ارتباط بین PLC، سنسورها، عملگرها و تجهیزات کنترلی.
- سیستمهای ابزار دقیق: انتقال سیگنالهای اندازهگیری با حساسیت بالا.
- تجهیزات پزشکی و آزمایشگاهی: کاهش اثر نویزهای الکتریکی بر عملکرد تجهیزات حساس.
- سیستمهای مخابراتی و ارتباطی: بهبود کیفیت انتقال سیگنال و کاهش تداخلات ناخواسته.
- صنایع نفت، گاز و پتروشیمی: استفاده در مدارهای کنترل و اندازهگیری در محیطهای صنعتی.
- سیستمهای دارای درایو و موتور الکتریکی: کاهش اثر نویزهای ناشی از عملکرد تجهیزات الکترونیک قدرت بر مدارهای کنترلی مجاور.
۸. نکات مهم در انتخاب کابل شیلددار
برای انتخاب صحیح کابل دارای شیلد فلزی، توجه به چند عامل ضروری است:
- نوع تداخل: باید مشخص شود که مشکل اصلی ناشی از میدان الکتریکی، میدان مغناطیسی یا نویزهای فرکانس بالا است.
- جنس شیلد: انتخاب مس، آلومینیوم یا ساختار ترکیبی باید متناسب با شرایط کاربرد باشد.
- میزان پوشش شیلد: در شیلدهای بافتهشده، درصد پوشش و کیفیت بافت اهمیت دارد.
- کیفیت اتصال: اتصالات شیلد باید از پیوستگی الکتریکی مناسب برخوردار باشند.
- روش زمینکردن: نحوه اتصال شیلد به زمین باید متناسب با نوع مدار و شرایط نصب انتخاب شود.
- شرایط محیطی: رطوبت، دما، مواد خورنده و تنشهای مکانیکی میتوانند بر دوام و عملکرد لایه محافظ تأثیر بگذارند.
جمعبندی
شیلد فلزی یکی از اجزای مهم در ساختار کابلهای تخصصی است که با ایجاد یک لایه رسانای محافظ، به کنترل میدان الکتریکی و کاهش تداخلات الکترومغناطیسی کمک میکند. این لایه در کابلهای ابزار دقیق، کنترلی و مدارهای حساس، نقش مهمی در حفظ کیفیت سیگنال و کاهش اثر نویزهای خارجی دارد.
با این حال، عملکرد واقعی شیلد تنها به جنس و ساختار آن وابسته نیست؛ بلکه نحوه نصب، پیوستگی الکتریکی، روش اتصال به زمین و شرایط بهرهبرداری نیز در کارایی آن مؤثر هستند. ازاینرو، انتخاب کابل شیلددار باید بر اساس ماهیت تداخلات، مشخصات فنی مدار و الزامات طراحی سیستم انجام شود.
اگر شما هم علاقهمند به یادگیری تخصصی و حرفه ای مهندسی برق با اساتیدی مجرب هستید، میتوانید فیلمهای آموزشی دپارتمان برق آکادمی کاشانه را مشاهده کنید.









