گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش اول

غرش کانال- بخش دوم
فروردین ۱۵, ۱۳۹۷
گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش دوم
اردیبهشت ۲, ۱۳۹۷

گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش اول

 

ماخذ : اولین کنفرانس بین المللی سرمایش، گرمایش و تهویه مطبوع – خرداد ۱۳۸۸
تالیف: مهندس روح الله واصف

چکیده

در تاریخ این مرز و بوم، احترام پدران ما به شأن و مقام والای انسانی کاملاً مشهود است. گرمابه از نمونه هایی درخور و قابل توجه در این مورد است. گذشته از این چنین مواردی بیانگر این نکته اساسی است که علم گرمایش و سرمایش و تهویه مطبوع، علمی وارداتی نبوده است. در این مقاله آب رسانی، دفع فاضلاب، تهویه و گرمایش مناسب در یک گرمابه، از دید مهندسی تاسیسات مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است.

مقدمه

حمام به لحاظ اصول فنی که باید در ساختش رعایت شود از پیچیده ترین انواع بناست. این پیچیدگی معلول ضرورت جریان دائم آب در بنا و گرم کردن آب و هوای داخل بناست. تأمین آب، آب رسانی به فضاهای مختلف، شیوه ی عایق بندی مخازن گوناگون آب و نگه داری آب در آنها و همچنین روش گرم کردن آب و تفکیک آب های سرد و گرم و ولرم از یکدیگر و دفع فاضلاب و جلوگیری از تداخل آن با آب تمیز از  مشکلات فنی ساخت حمام بوده است.
به این مسائل باید اینها را نیز افزود: چگونگی گرم کردن فضاهای مختلف حمام، به میزان مناسب هر فضا؛ جلوگیری از تبادل حرارت و رطوبت د ر بین فضاهای حمام و حمام با بیرون آن؛ تهویه ی فضاهای مختلف؛ شیوه انبار کردن سوخت و چگونگی افروختن آتش در مجاورت بنا، به گونه ای که مزاحمت و خطری برای مردم نداشته باشد و مانند اینها.

متن مقاله

ایرانیان پیش از اسلام به اهمیت پاکیزگی و نیز اهمیت آب پاک وقوف کامل داشته اند. چنان که فرشته ی نگاهبان آب را گرامی می داشته اند و از آلودن آب پرهیز می کرده اند. آنان حتی اهمیت گرمابه را نیز می دانسته اند. چنان که از طبیبی به نام تباذوق یاد شده که به انوشیروان نصیحت نموده است: «هر دو روز گرمابه رو از آن که گرمابه از فقر بدن، خلط ها بیرون آرد که دارو بدان نرسد. [۱] » 

با ظهور اسلام، اهمیت پاکی و پاکیزگی دو صد چند ان شد. حال آنکه خو د مسلمانان که به ایران آمده بودند تا پیش از این هرگز به حمام به معنای اخص آن گام ننهاده بودند . پیامبر اکرم (ص) مسلمانان را مژد ه می دهد که: «به زودی سرزمین عجم – ایران- بر شما گشوده خواهد شد و شمایان در آن خانه هایی به نام حمام خواهید یافت [۲]».
وجو د احادیث فراوان در باب اهمیت پاکیزگی و نبوغ ایرانی درهم آمیخت و آمیزه ای فراهم آور د تا نه تنها تن، که جان را تازگی بخشد .
احداث حمام از جمله کارهای عام المنفعه محسوب می شده است و امرا و صاحب منصبان به احداث حمام در مرکز شهر و یا بازار اقدام می کرد ند. بزرگان محلات مختلف نیز در مرکز محله و یا گذرها برای اهل آن محل حمام می ساختند. [۳]
 گاهی مر دم در ساختن حمام، نظری به عایدی آن نداشتند. [۴]
بعضی از حمام ها نیز وقفی بوده اند ؛ مانند دو حمام بزرگ و کوچک علیقلی آقا در محله بیدآباد اصفهان. [۳] برخی از حمام ها هم محل کسب و درآمد بو د. چندان که در تاریخ می خوانیم، صاحب یکی از حمام های بصره گفته بوده که از درآمد حمامش روزانه هزار درهم سود کسب کرده است. [۵]
طبق منابع تاریخی، بسیاری از معماران و استادکاران گرمابه های کوفه و بصره در قرون نخستین اسلامی، ایرانی بوده اند ؛ مانند اسواری معمار ایرانی که حمام بصره را ساخت. [۵] در جریان حفریات باستان شناسی سیراف در حاشیه خلیج فارس، بقایای حمامی مربوط به سده های نخستین اسلامی کشف شد که ابعاد آن ۵/ ۱۷×۱۱ متر و مشتمل بر رخت کن، گرم خانه، خزینه ها، توالت، تون حمام و انبار سوخت بوده است. [۶]

دوره عباسیان ایجاد حمام های عمومی در شهرهای مختلف رو به افزایش نهاد. [۷] در دوره ی سلجوقیان، تحولات چشم گیری د ر گرمابه ها پدید آمد . گرچه آثار آنان د ر طی زمان و به ویژه در اثر حمله مغول از بین رفته است، اما تاریخ نشان می دهد که د ر شهرهای مهم آن زمان حمام های پر رونقی وجود د اشته است. [۷] مانند حمام شهر کهن جرجان واقع در استان گلستآن که آب با تنبوشه های سفالی به گرم خانه آن جریان داشته و کانال های متعدد ی از آجر برای آب و فاضلاب داشته است. حتی شیشه های مخصوص حجامت نیز در آن یافت شده است. [۸] 
به نظر می رسد معماران سلجوقی د ر ایجاد این گونه بناها مبتکر بو ده اند. عصر شکوفایی ایجاد حمام ها را در دوره صفوی دانسته اند . [۷] و [۶] به نوشته شاردن، سیاح فرانسوی که مدتی را در اصفهان گذرانده است، این شهر در آن زمان ۲۷۲ حمام داشته است. [۶] برخی احداث حمام ها به این شکل به جامانده و با این سیستم حرارتی را به شیخ بهایی منسوب می دانند. [۹]

 

این مطلب را هم بخوانید  ملاحظاتی برای انتخاب شیرهای کنترل تعدیل کننده - بخش اول

پس از دوره ی صفوی، احداث حمام به شیوه ی گذشته ادامه یافت و نمونه های زیبایی مانند حمام وکیل شیراز ایجاد گردید. در قرن حاضر حمام های خصوصی در منازل مرسوم و ایجاد و گسترش حمام به سبک سابق متوقف گردید.
البته در معماری بومی و سنتی جنوب ایران می بینیم که در داخل بناهای بزرگ غیر از آب انبار اختصاصی حمام نیز وجو د دار د. [۱۰]
در ساخت حمام ها، ملاحظاتی جهت استفاده زنان و مردان داشته اند . معمولاً برای این امر دو حمام می ساختند و راه آ نها حتی از یک کوچه نبوده است. [۱۱] یکی از حمام ها کوچک تر وجهت استفاده ی خانم ها بوده است. [۶] اما هر دو حمام د ر یک بنا بوده است و طوری مسئله را حل می کر ده اند که خزانه ها به هم چسبیده بود و از یکجا گرم می شدند؛ مانند حمام سلطان میراحمد کاشان و حمام علی قلی آقای اصفهان.
در بعضی محله ها که فقط یک حمام داشتند، بعضی روزها به زن ها و بعضی روزها به مر دها اختصاص داشت [۱۱] و یا از سحر تا ساعت هشت صبح مردانه و در طی روز زنانه بوده اند .
 

به هرحال استفاده از یک حمام را به دلیل مسائل بهداشتی برای زن و مرد صحیح نمی دانستند . [۱۱] همچنین در برخی موارد (مانند حمام چهارفصل اراک) دو حمام به زنان و مردان مسلمان و دو حمام به مردان و زنان اقلیت های دینی اختصاص داشته است. [۱۲]
آنچه که از پی می آید، نگاهی به این مجموعه ارزشمند و بی نظیر است که سعی شد ه است بیشتر از دید گاه تاسیسات گرمایشی، آب رسانی، تهویه و … به آن نگریسته شود . نگارنده، حاصل مطالعات خود را نه تنها ناکافی می داند که معتقد است در هر یک از گرمابه های موجو د، فنی خاص نهفته است که به مطالعه و کنکاشی ژرف نیاز دار د. «نفسقرارگیری حمام های عمومی ما در زمره ی آثار برجسته معماری این سرزمین تأمل برانگیز و اعجاب آور است و نمی توان آن را تنها محصول تأکید شرع مقدس اسلام بر تطهیر مداوم بدن دانست.
حمام، بنایی خدماتی است که لازمه زندگی انسان است؛ اما اقوام و فرهنگ های مختلف کمتر به کیفیت معماری آن نظر داشته اند. حال آنکه
توجه به هنر معماری و فضاسازی د ر ساده ترین حمام های ما مشهود و قابل درک است. این اهمیت حمام و ظرافت و دقت در آن را باید پیش از هر چیز، نشانه احترام به انسان در فرهنگ ما دانست. در این فرهنگ انسان موجودی والا و محترم است که هر مکانی شایسته حضور و مقام او نیست؛ و از این رو، حمام نیز، مانند همه بناهایی که مکان زیست انسان اند، باید فضایی در خور و گران مایه باشد که دل او را آرامش بخشد، روحش را بنوازد و او را بزرگ و ارجمند بدار د. [۱۲]»

کمی از معماری

«دیگر آنکه وسیع الفضا باشد که نفس های مردم و بخار آبی که متصاعد می گردند محتبس و محتقن نشود که موجب وحشت روح و عدم انبساط نفس گرد ند. [۳۸] » 
برای صحبت در مورد ویژگی های حمام ها، لازم است در مورد معماری حمام شامل شکل فضاها، کاربرد و چیدمان آنها اندکی تأمل کنیم. چرا که پدران ما، چنان ماهرانه به حل روابط فضاها و نوع قرارگیری آنها پرداخته اند که حتی حل مشکلات بزرگی چون کنترل دما، کنترل رطوبت، تهویه و تأمین آب مور د نیاز نیز در کنار آن سهل و آسان شده است. هرچند که حل هر یک، خود راه حل شگرف و گاه حیرت انگیز دارد . لذا لازم است فضاها را بشناسیم.
نکته ی اصلی این است که اگر انسان یک دفعه از محل گرم به محل سرد و یا برعکس وارد شود، به دلیل تغییر قابل ملاحظه دمای هوا، ممکن است مریض شود . [۱۱] به همین منظور سه فضای عمده در حمام تعریف می شود :
۱- نیمه گرم و نیمه مرطوب [۳](نسبتاً خشک) [۱۱]
۲- گرم و مرطوب
۳- بسیار گرم و بسیار مرطوب [۳]
«بدان که اثر طبیعی گرمابه، گرم شدن به وسیله هوای آن و خیس شدن به وسیله آب آن است، سرای اول خنک کننده و خیساننده و سرای دوم، گرم و نرم کننده و سرای سوم، گرم و خشک‌کننده است. [۳۷] برخی فضاهای حمام را تنها به دو قسمت تقسیم کر ده اند [۱۲] و برخی تا چهار فضا را نیز برشمر ده اند [۱۳]:
«حمام مرکب است بر ترکیب بدن انسان و از برای حمام چهارخانه است مثل چهار طبیعت جسد. [۱۴]»
به هرحال، سه فضای اصلی حمام عبارت اند از: بینه، میان در و گرم خانه.
سایر فضاهایی که در حمام قابل شناسایی است عبارت اند از: ورودی، هشتی، خزینه، خلوت، تون، چال حوض، جلوخان، آب انبار، گاورو، حیاط و منبع آب.
اما کاربرد این فضاها چیست؟
ورودی: بخشی از بناست که بیرون بنا را به داخل آن مرتبط می کند .
هشتی: فضای مکث سر پوشیده د ر ورودی، که معمولاً بلافاصله بعد از سردر و مدخل قرار میگیر د و قاعده آن ممکن است به شکل های مختلف باشد .
بینه: محل رخت کند ن و استراحت و گفتگو در حمام، که پس از مدخل و پیش از گرم خانه قرار دار د.[۱۲] برای ستردن موهای اضافه در قسمتی از بینه، سلمانی سر را می تراشید. [۱۱]
سر بینه: سکویی که اطراف بینه را فرا گرفته است.
میان در: فضای ارتباطی میان بینه و گرم خانه که به شکل هشتی و یا یک دالان باریک و دارای ارتباط غیرمستقیم با بینه، گرم خانه، مستراح و اتاق تنظیف بوده است. [۳] د ر اینجا یک یا دو سکو جهت انداختن لنگ و دولچه و اسباب حمام وجود داشته است. اتاق تنظیف از زمان صفویه در داخل گرم خانه قرار گرفته و در آن را از میان در بسته اند. [۱۱]
گرم خانه: محل اصلی استحمام که فضای داخل آن به چند محل جهت کیسه کش، تمیز کردن و خزانه ها تقسیم می شده است. [۱۱]
خلوت گرم خانه: فضایی در جوار گرم خانه که مخصوص استحمام خواص بزرگان و اعیان بوده است.[۱۲]
خزانه (خزینه): اتاقی کوچک برای شست وشو، در کنار گرم خانه و بر روی گلخن، که در آن تا نیمه آب می ریزند. [۱۲] خزانه در حمام های کامل سه عدد بوده که یکی برای آب گرم، یکی برای آب سرد و در وسط آن د و خزانه آب ولرم جای می گرفت. کسی در دو خزانه آب سرد و آب گرم نمی رفته است. این دو را قله یا گله و مجموعه آن را قلتین می گفتند. [۱۱]
دستک: حوض کوچکی در خلوت گرم خانه که آب را از داخل آن با دست بر روی خود می ریزند. [۱۵] در واقع این حوض به جای خزانه عمل می کرده است. [۱۱]
تون، آتش خانه، گلخن: مکانی که کوره حمام د ر آن قرار دارد و زیر خزینه قرار دارد .
تیان: ظرفی فلزی در کف خزینه حمام، بر روی تون ، که برای گرم کردن آب خزینه به کار می رفته است.
چاله حوض، چال حوض یا چهار حوض: حوضی بزرگ و نسبتاً عمیق و معمولاً از آب سرد و در کنار گرم خانه که برای آب تنی و شنا به کار می رفته است. [۱۲]
در حمام های اصفهان و کرمان استخری بزرگ برای این منظور می ساختند که محلی هم برای تماشا داشته است. [۱۱] بعضی از چهار حوض ها مانند حمام باغ فین که یک حمام سلطنتی بوده است، دارای تیان بوده و همانند خزینه، آب آنها گرم می شده است. [۳]
آب انبار: بنایی برای ذخیره آب، متشکل از مخزنی که معمولاً در زیرزمین است و سقفی گنبدین دار د. [۱۲]
گاورو: فضایی طویل برای حرکت گاو است که به منظور کشیدن آب از چاه به کار می رود. [۱۲]
گربه رو: مجرایی که از زیر کف حمام عبور می کند و فضای کمی دارد . د ر مورد کاربر د آن به تفصیل سخن خواهیم گفت.
بفرمایید حمام!
در اینجا شمایی از معماری یک حمام را مرور می کنیم تا کاربرد فضاهایی که پیش از این در مور د آن صحبت کردیم را دریابیم.
در کنار کوچه، ورودی حمام قرار دارد و بعد از آن دالان پیچ خورده، وارد هشتی می شویم. از هشتی وارد بینه حمام می شویم. این قسمت حکم ورود ی حمام را داشته و از سایر قسمت ها مجلل تر بوده و تزیینات بهتری د اشته است. در وسط آن نیز، حوض آب سرد قرار داشته است. جهت استحمام کفش ها را کنده و آنها را د ر قسمت کفش کن که زیر سکوی سر بینه می باشد قرار می داده اند و وارد سر بینه می شدند .
در این قسمت لباس را کنده و در گوشه ای می گذاشتند. پس از بستن لنگ مجدداً وارد بینه شده و بعد از گذشتن از راهروی پر ییچ میان در، وارد گرم خانه می شدند. [۱۱] و [۳] البته جهت نوره کشی، حنابندی یا حجامت باید به اتاق هایی که به همین منظور در میان در قرار دارد وارد شد. پس از عبور از گر مخانه (صحن حمام) و بالا رفتن از چند پله، مشتریان از یک ورودی کوچک به صورت دولا وارد خزینه حمام می شدند . فضای خزینه گرم ترین و مرطوب ترین قسمت حمام است و صرف نظر از ورود ی کوچک آن، کاملاً محصور می باشد. مشتریان حدود چند دقیقه و یا گاهی تا نیم ساعت در خزینه می ماندند تا بدن خیس بخور د. پس از آن به گرم خانه مراجعه کرده و شروع به شست وشوی بدن می کردند. افرادی که توانایی مالی داشتند، از د لاک برای این کار استفاده می کردند. بعد از شستن بدن، مجدداً وارد خزینه شده و خود را پاک کرده و آب می کشیدند .

اشتراک رایگان تاسیسات نیوز
هفته نامه تاسیسات نیوز تنها نشریه الکترونیکی تاسیسات ایران است. با عضویت در سایت کاشانه این نشریه را هرهفته در میل باکس خود رایگان دریافت کنید.البته عضویت مزایای دیگری نیز دارد...