گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش دوم

گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش اول
فروردین ۲۹, ۱۳۹۷
گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش سوم
اردیبهشت ۵, ۱۳۹۷

گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش دوم

 

ماخذ : دومین کنفرانس بین المللی سرمایش، گرمایش و تهویه مطبوع – خرداد ۱۳۸۹
سخنران: مهندس روح الله واصف

این مقاله در سخنرانی اختتامیه کنفرانس ارایه شده است.

پس از اتمام استحمام از همان مسیری که آمده بودند ، باز می گشتند و پس گذشتن از گرم خانه و میان در، وارد بینه شده از پله های اطراف بینه بالا رفته و پاهای خود را در حوض کوچکی که آب جاری در آن روان بوده، آب کشیده و به قسمت سر بینه وارد می شدند . در این هنگام متصدی حمام به آن ها دو لنگ می داده که یکی را دور کمر و دیگری را روی دوش انداخته و خود را خشک می کردند. در بعضی از موارد از کارگر حمام می خواستند که آنها را در این محل مشت و مال دهد. در خاتمه لباس پوشیده و پس از پرداخت پول و تشکر از اوستای حمام، از طریق هشتی ورودی خارج می شدند [۳].
حال که به خوبی با فضاها و نحوه قرارگیری آنها آشنا شدیم، می توانیم دقیق تر به رازهای نهفته در این فضاها پی ببریم. برای داشتن حمامی خوب، به چه چیزهایی نیازمندیم؟
به سوی بهینه سازی انرژی جهت جلوگیری از اتلاف انرژی گرمایی داخل حمام- که صرف گرم کردن فضاها می شود – در شهرهای واقع در مناطق گرم و خشک و خصوصاً در مناطق سرد، کالبد ساختمان تا حد ممکن در داخل زمین قرار می گرفته است. [۳] د ر این حمام ها فقط سردر، روی زمین بوده و باقی جداره ی حمام ها در این حالت با دیوار بسیار ساده ای جدا از سازه و معماری حمام برای جدا نمودن حریم بام حمام از معابر، ساخته می شده است. [۱۶] البته احداث حمام در زیرزمین، د ارای فواید دیگری چون استحکام بنا و سهولت آب رسانی نیز بوده است. حمام زند شیراز، حمام خان یز د، حمام سلطنتی باغ فین کاشان، حمام خان کاشان، حمام قاضی لر در بازار خلخال نمونه هایی از این نوع حمام ها هستند .
در کرانه جنوبی دریای خزر به دلیل معتدل بودن اقلیم و همچنین بالا بودن سطح آب های زیرزمینی، حمام در عمق کمتر و حتی روی زمین ساخته می شو د. این مورد در سواحل جنوبی کشور نیز صادق است. زیرا حرارت و رطوبت هوا بسیار زیاد و سطح آب های زیرزمینی در اکثر مناطق آن بالا می باشد. [۳] در اصفهان نیز بالا بودن آب های تحت الارضی باعث شد که کل حمام بیرون از خاک مستقر شود. [۱۶]
حمام گلشن لاهیجان، حمام علیقلی آقا در اصفهان و حمام حریره د ر جزیره کیش از این نوع اند. به دلیل جلوگیری از پرگویی، وارد محاسبات مربوط نمی شویم و تنها اشاره می کنیم که انتقال حرارت از دیوارهای داخل خاک بسیار کم می باشد . همچنین ضخامت زیاد دیوارها نیز به این امر کمک فراوانی می کند.
مسئله ی دیگری که به حفظ انرژی گرمایشی کمک فراوانی می کند پیچ در پیچ بودن راهروهای ارتباطی، به خصوص راهروی ورودی و راهروی میان در بوده است. به عنوان مثال در حمام وکیل کرمان، راه ارتباطی میان درگاه ورودی به حمام و سر بینه و از سر بینه به گرم خانه (میان در)، با دو چرخش ۹۰ درجه باعث جلوگیری از اتلاف گرما شده است. [۱۲]
در حمام سلطان میراحمد کاشان نیز، میان در با دو چرخش ۹۰ درجه به گرم خانه می رسد. در حمام شاه واقع در بازار اصفهان، حمام گنج علی خان کرمان و حمام بزرگ باغ فین کاشان نیز این تغییر زاویه به وضوح دیده می شود .
به جز دو مورد یاد شده به موارد زیر می توان اشاره کرد:
– محدود بودن سطوح فضاهای گرم خانه نسبت به سر بینه و رخت کنها
– به حداقل رساندن سطوح خارجی به خصوص سطوح خارجی گرم خانه
– نورگیری خارجی محدود و عمدتاً در سقف ها
– استفاده حداکثر از انرژی تولیدشده در طول استحمام [۱۷]
به عنوان مثالی جهت مورد آخر، می توان به دود کش ها و … اشاره کرد که در ادامه خواهد آمد.
 

سیستم آب رسانی
«آب بسیار نریزد، چندان ریزد که اگر گرمابه بان بیند کراهیتش نیاید. [۱۸]»
آب مورد نیاز حمام از آب نهرها، قنات ها و یا از آب چاه تأمین می شد. [۳] مسئله مهم مورد توجه، عدم استفاده از آب غصبی بوده است.

به نظر برخی از اساتید حتی اگر حمام در کنار قنات باشد، چاهی را جهت استفاده از آب آن حفر می کردند. اهالی محل هم حتی برای وضو گرفتن، از همین آب استفاده می کردند. در حمام داخل ارگ کریم خانی شیراز – با وجود اینکه قنات داشته است- چاهی مخصوص ایجاد کرده بودند. [۱۱] ولی مطابق آنچه قبلاً گفتیم، یکی از دلایل ساختن حمام در زیرزمین، استفاده از آب های جاری بوده است تا این آب بر حمام سوار و مسلط باشد . شاید اگر بیم آلودگی آب جاری و یا غصبی بودن آن می رفته، در کنار حمام چاه حفر می شده است. در کنار حمام های روی زمین نیز چاه حفر می کنده اند.
«از این جهت هر جای شهر به قدر شش ذرع چاه حفر می کنند، می رسد به چشمه آب صاف گوارا که مایه ی شرب تمامی اهالی است. این رسم در اصفهان در تمام حمام ها جاری است و هیچ یک را از آب جاری آب نمی کنند. اگرچه آب نهر جنب آن و مسلط هم باشد. [۱۹]
انتقال آب از آب جاری به داخل حمام زیرزمین چندان مشکل نیست؛ اما انتقال آب از چاه به حمام، خصوصاً حمامی که در روی زمین قرار دارد، در حالت عاد ی غیرممکن است. شاید شما نیز چون ما، به این فکر افتاده اید که آیا در آن زمان پمپ وجود داشته است؟
در مجاور حمام هایی که از آب چاه استفاده می کردند یک چاه حفر می شده است و آب آن توسط انسان و یا یک یا دو گاو نر اخته بیرون کشیده می شد [۳] به این چاه، گاو چاه می گفته اند. گاو چاه، چاهی است به شکل چندضلعی یا استوانه، که عموماً با آجر جداره سازی شده است. آب آن با نیروی گاو و کنترل آب کش به داخل حوض ذخیره ی آب، بر روی بام منتقل می شده است. [۱۶]
مسیری را که گاو باید طی می کرد ه تا آب را بالا بکشد به صورت سرازیری می کندند تا گاو نیروی کمتری را برای این کار صرف کند و دیرتر خسته شود. به این مسیر شیب دار، چهار گاو یا گاورو می گویند.[۳] گاورو عموماً مسقف بوده و طول آن کمی بیشتر از عمق چاه است. طویله ای نیز برای نگهداری گاو دارد [۱۶].
آب درون حوض که با نیروی گاو به روی بام انتقال یافته بود، با کانالی سرپوشیده به حوضچه های کوچکی که نقش مقسم آب را داشتند انتقال می یافت. ورودی های شریان آب داخل حوضچه با پارچ های کنترل می شد تا آب مورد نیاز محل های مصروفه به طرف آنها جریان یابد. در حمام های اصفهان، حوض آب باید در مرتفع ترین نقطه بام قرار می گرفت تا آب بتواند به صورت آزاد جریان پیدا کند. [۱۶] 
آب از حوض ها توسط لوله های سفالین به نام تنبوشه به خزینه منتقل می شده است. [۳]
مواقعی که می خواستند آب خزینه را عوض کنند، آن را خالی کرده و پس از شست و شوی خزینه، آب را توسط تنبوشه ها از حوض به خزینه منتقل می کردند. [۳]
در بعضی از حمام ها به جای تنبوشه های سفالی، جوی های سنگی و یا هر دو قرار داشته است. به عنوان مثال می توان به حمام حریره جزیره کیش (دوره ایلخانی) اشاره کر د. [۲۰]
در حمام رهنان واقع د ر اطراف اصفهان، منبع آبی در ارتفاع حدود سه متر از سطح زمین در کنار چاه قرار داشته که به وسیله سیستم گاوچاه، از آب چاه پر می شده است. [۲۱]
توجه کنید که حوض کوچکی که در سربینه قرار دارد و افراد پاهای خود را د ر آن آب می کشیدند، کوچک بوده است و باید آب جاری در آن روان باشد تا در حد کر برای طهارت باشد . [۳] پس آب باید در آن نیز جاری باشد .
حرکت آب به داخل تاسیسات حمام، باعث ایجاد فشار و در نتیجه، کارکرد جالب فواره ها می شده است؛ اما در تاسیسات آبی قدیم، به استثنای فواره ها، به علت آسیب پذیری تنبوشه، از آب تحت فشار استفاده نمی شده است. [۱۶]
گاهی سعی می کردند تا از زیبایی های بصری حرکت آب نیز بهره ببرند .

سیستم دفع فاضلاب

دفع فاضلاب حمام بسیار مهم و حیاتی است. چرا که حجم عظیمی از آب وارد حوض ها می شود و هرچند که حوض ها به طور کامل تخلیه نمی شده است اما همواره جریان ثابتی از آب جریان داشته است تا آب کر جاری باشد؛ پس نیاز است که این آب تخلیه شود . در دفع فاضلاب نکته حیاتی دیگری نیز مطرح بوده است. به یاد دارید که در قسمت قبل در مورد اهمیت آب پاک و اصرار ایرانیان، در طول زمان، بر نیالودن آب سخن گفتیم.
دفع فاضلاب باید به گونه ای باشد که باعث آلودن آب های پاک نشود. به خصوص که پدران ما از توانایی جذب آب توسط خاک مطلع بوده اند. در منابع تاریخی می خوانیم که فاضلاب برخی از حمام های بغداد تا زمان مقتدی عباسی به دجله می ریخت. وی دستور داد که مجاور هر حمام چاهی حفر شود و آب های آلوده را در دجله نریزند. [۲۲]
همچنین در وقفنامه ربع رشیدی تأکید شده است که چرکاب حمام های ربع رشیدی در نهر آب پاک وارد نشود. [۲۳]
دفع فاضلاب به جز حفر چاه عمیق به دو طریق دیگر نیز انجام می شده است. د ر شهرهایی که آب های سطحی بالا بوده است، مانند اصفهان، کندن چاه عمیق ممکن نبوده است. بنابراین دفع فاضلاب با استفاده از چند چاه انجام می شده است.
چاه اول عموماً باعث ته نشین شدن فضولات و لجن می شده و سریعاً پر می شده است؛ سرریز آن به چاه بعدی منتقل می شده تا آب زلال بتواند به راحتی جذب زمین گردد .
بنابراین جهت تخلیه لجن، فضایی روباز مورد نیاز بوده که عموماً در جوار انبار سوخت روباز است. [۱۶]
امروزه این سیستم دفع فاضلاب را سپتیک تانک می گوییم. در حمام حاجی رئیس تربت حیدریه (قدمت ۱۱۰ ساله) فاضلاب به چاه هایی با فواصل فراوانی از هم هدایت و دفع می شده است. [۲۴]
روش دوم از طریق فاضلاب سطحی بوده است. به عنوان مثال فاضلاب حمام چهارفصل اراک، به آسانی به سیستم فاضلاب شهری متصل شده است. [۲۵] فاضلاب حمام حریره در جزیره کیش به وسیله جوی های سنگی به بیرون از حمام هدایت می شده است. [۲۰]
ملاحظات دیگری نیز مدنظر بوده است. برای خروج آب آلود ه نحوه ی ساخت زیرآب ها مشخص بوده است: سوراخ زیرآب گرم خانه بسیار تنگ باشد که عفونت بیرون نیاید. [۱۴]

سیستم گرمایش آب

شهوت دنیا مثال گلخنست
که ازو حمام تقوی روشن است
لیک قسم متقی زین تون صفاست
زآ نکه در گرمابه است و در نقاست
اغنیا ماننده ی سرگین کشان
بهر آتش کردن گرمابه بان
اندریشان حرص بنهاده خدا
تا بود گرمابه گرم و با نوا
ترک این تون گوی و در گرمابه ران
ترک تون را عین آن گرمابه د ان [۲۶]
تأمین حرارت داخل ساختمان حمام به طور مستقیم امکان نداشته است. زیرا در گذشته حرارت مصنوعی عمدتاً از طریق احتراق مواد آلی حاصل می شده و دود و گاز کربنیک حاصل از آن، تنفس و فعالیت انسان در فضای بسته حمام را غیرممکن می کرده است. [۳]
«زغال افروخته و آتش سوخته داخل حمام نباشد. [۱۴] لذا حرارت مورد نیاز در خارج از فضای زیستی حمام و از طریق سوزاند ن مواد آلی در تون (آتشدان) انجام می شده است؛ که در زیر دیگ خزینه حمام قرار داشته و آب خزینه را گرم می کرده است.
دیگ حمام ظرف مدور فلزی لبه پهنی مقاوم و از جنس فلز هفتجوش یا به عبارتی ترکیبی از روی، مس، قلع، سرب و مواد دیگر بوده که در مجموع جنس محکمی داشته است. این دیگ به شکل صفحه ای مقعر- شکلی بین دیگ و صفحه مسطح – بوده است و آن را تیان می گفته اند .
تیان به قطر ۶۰ الی ۱۱۰ سانتی متر و به ضخامت دو الی سه سانتی متر بوده و تون حمام، درست زیر آن قرار داشته است. تیان می بایست در مقابل آتش زیر آن مقاوم باشد. اتاق تون به گذر عمومی راه داشته که از آن طریق مواد سوختی وارد انبار حمام می شده است. مواد سوختی غالباً سرگین (فضولات گاو و گوسفند)، خار و خاشاک و یا برگ درختان بوده است که توسط تون تاب جهت گرم کردن تون حمام مورداستفاده قرار می گرفته است. [۳] و [۱۱] و [۷]
 
دمای آب خزینه پس از گرم شدن معمولاً چنان بوده که امکان استفاده از خزینه ممکن نبوده است. البته در بعضی از حمام ها، دمای آب خزینه برای تردد کوتاه مدت مناسب بوده است؛ اما در بعضی دیگر، خزینه آب د اغ از خزینه آب ولرم جدا بوده است.
به عنوان مثال در حمام حریره واقع در جزیره ی کیش، می بینیم که در جبهه ی شمال غربی فضایی است با دو مخزن آب سرد و گرم که این دو مخزن به چاله ی کوچکی د ر جلو منتهی می شو د که محل مخلوط کرد ن آب سر د و گرم
بوده است. [۲۰] در حمام وکیل شیراز، سه خزینه با سقف گنبدی وجود دارد که در وسط، خزینه آب گرم با دو دیگ مسی بزرگ در کف، در سمت راست خزینه ی آب سرد و در سمت چپ خزینه ای با آب ولرم – که با خزینه گرم ارتباط دارد – تعبیه شده است. [۲۷]
در حمام دیگری می بینیم که دو خزینه ی بالا و پایین داشته است. خزینه پایین خزینه متوسطی بود که سالمندان و نوجوانان در آن فرو می رفتند ولی خزینه بالا وسیعتر بود و با چندین پله از خزینه پایین بدان وارد می شدند و جایگاه افراد معدودی بود . ضمناً آب خزینه پا یین معتدل داغ و آب خزینه بالا حدوداً جوش بود. پس از تخلیه آب خزینه پایین، آب جوش از خزینه بالا از مسیر تنبوشه به خزینه پایین سرازیر می شد . دیگ حمام نیز در گوشه ای از خزینه بالا واقع بود [۲۸]. در حمام حاجی رئیس تربت حیدریه آب خزینه مردانه به وسیله تنبوشه های سفالی از گرم خانه به استخر چهار حوض منتقل و سپس به حوض های سرد، گرم و نیم گرم خزینه هدایت می شد. [۲۴]
حتی چنانچه قبل از این هم اشاره کردیم – با وجود آنکه آب استخر چهار حوض سرد بوده است، در بعضی از حمام ها، مانند حمام سلطنتی باغ فین، کف آن هم تیان داشته است و آب آن را هم گرم می کرده اند .
می بینیم که استادان کهن ما، با چه تفکر بی نظیری، آب گرم را تهیه نموده و آن را به قسمت های مختلف حمام می رسانده اند و حتی با تعبیه ی خزینه هایی با دماهای مختلف، امکان پاسخ به هر سلیقه ای را فراهم می نموده اند.
چرا که – آ نگونه که در رساله های پزشکی مانند قانون در طب ابوعلی سینا و … مطالعه می کنیم– پزشکان برای بیماران با مزاجهای مختلف، استحمام با آب هایی با دماهای مختلف را توصیه می نموده اند. «بر تون تاب است که گرمای دیگ گلخنش، هم مزاج گرمابه رفتگان باشد [۲۹.]
سخن آخر در این مورد آن که بناهایی که دو یا چند حمام داشتند، بایستی چنان طراحی می شدند که همه ی حمامها از یک فضای پشتیبانی مشترک (یک فضا با چند تون) استفاده کنند. [۱۲] به گونه ای که خزانه ها به هم چسبیده بودند و از یکجا گرم می شدند. [۱۱]
ادامه دارد…

این مطلب را هم بخوانید  لوله کشی و جوشکاری در سیستم های برودتی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اشتراک رایگان تاسیسات نیوز
هفته نامه تاسیسات نیوز تنها نشریه الکترونیکی تاسیسات ایران است. با عضویت در سایت کاشانه این نشریه را هرهفته در میل باکس خود رایگان دریافت کنید.البته عضویت مزایای دیگری نیز دارد...