گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش سوم

گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش دوم
اردیبهشت ۲, ۱۳۹۷
ملاحظاتی برای انتخاب شیرهای کنترل تعدیل کننده – بخش اول
اردیبهشت ۹, ۱۳۹۷

گرمابه، اوج هنر مهندسی- بخش سوم

ماخذ : دومین کنفرانس بین المللی سرمایش، گرمایش و تهویه مطبوع – خرداد ۱۳۸۹
سخنران: مهندس روح الله واصف

این مقاله در سخنرانی اختتامیه کنفرانس ارایه شده است.

…..

گفتیم که برای گرمایش آب، سوخت را د ر تون حمام می سوزاندند. حرارت و دود حاصل از تون، از طریق دالان های زیرزمینی که گربه رو، کوچه بندی و یا زیر کار خوانده می شو د، به دودکش ها انتقال می یافته است. [۳] این گربه روها از زیر قسمت گرم خانه تا زیر بینه ادامه داشته است و در بینه تعداد این گربه روها کم می شده است. [۱۱] چون فضای این گربه روها را دوده فرا می گرفته است و احتیاج به تمیز کردن داشته، معمولاً ابعاد آن را به اندازه ای می گرفتند که یک نفر به طور خمیده بتواند وارد آن شود و تعمیرات احتمالی و نظافت آن را انجام دهد . روی گربه روها را با سنگ های ورقه مرمر و یا سنگ های مشابه می پوشاندند. این نوع سنگ نه تنها امکان تبادل حرارت بین گربه رو و فضای داخل حمام را میسر می  کرد ه بلکه از نظر دوام، نظافت و شست وشوی سطح آن، بهتر از مصالح دیگر بوده است. [۳]

 
گربه روها از اطراف به دودکشهای تعبیه شده در دیوار گرم خانه متصل است. [۳۰] سوراخ دودکش نباید به داخل حمام باز شود. [۱۴] دودکش ها که خود بخشی از سیستم گرمایش به شمار می روند دو گونه بوده اند: دودکش کمکی و دودکش های کناری (اصلی). دودکش کمکی که بر روی تون یا آتشخانه نصب می گردد، به هنگام آغاز آتش، دود را منتقل می کند.
پس از آتش گرفتن سوخت و نزدیک نمودن آن به نقطه ی احتراق، با بستن خروجی دودکش به وسیله کف گیرکی که در روی بام تعبیه شده حرارت و دود را از درون کانال کف حمام (گربه رو)، مکیده و از دودکشهای کناری خارج می کنند. ضمناً دودکش های کناری، دارای کف گیرک هستند که با این ابزار حرکت دود و به تبع آن توزیع حرارت، در تمام نقاط حمام قابل کنترل است. گربه روهای کف حمام که تون را به دودکش وصل می کند، با حذف یا اضافه نمود ن تیغه ای، از مسیر حرکت دود خارج شده یا به آن وارد می شود. بدین ترتیب می توان حرکت دود داخل آن را اصلاح کرد. [۳۰] چون برای گرم کردن آب، حرارت بسیار لازم بود، در نتیجه به دودکش های مرتفع احتیاج بود که دود حمام را در سطح بالاتری پخش نماید. [۷] می بینیم که حرارت به گونه ای مفید و یکنواخت، در تمام سطح پخش می شده است. به عنوان مثال، در حمام وکیل شیراز، در زیر گرم خانه گربه روهایی در ابعاد ۱۰۰× ۵۰ سانتی متر به صورت شطرنجی ساخته شده است [۲۷].
جالب است که معمولاً یک گربه رو اصلی است-که به حفره تون راه دار د – و سایر گربه روها به این مسیر اصلی می رسند ؛ مانند حمام رهنان اصفهان. [۲۱] دودکش های کناری عمدتاً در داخل دیوار گرم خانه قرار دارند که قاعدتاً از انرژی حرارتی، بیشترین استفاده می شود .
اگر دو یا چند حمام به هم متصل باشند، مانند حمام های بزرگ (سلطنتی) و کوچک باغ فین کاشان و حمام چهارفصل اراک و یا حمام بزرگ و کوچک سلطان میراحمد کاشان، خزانه های آب گرم و تون و دودکش حمام در میان ساختمان قرار داده می شده اند تا از اتلاف انرژی جلوگیری شود. [۲۵] به هرحال همین سیستم گرمایشی می تواند عامل مهمی در وسیع شدن حمام ها باشد.[۱۶] پزشکانی چون ابوعلی سینا از همین گرمایش برای درمان بیماران خود، استفاده فراوان برده اند. [۳۱]
نکته ی جالب دیگر استفاده از آب خزینه برای گرمایش محیط است. اینجانب در حمام سلطان میراحمد کاشان به سیستمی برخوردم که آب خزینه را بر روی دیوارهای مجاور آن منتقل می نمود. به این شکل که لوله ای کوچک و سفالی، امکان خروج آب خزینه بر روی دیوارها را فراهم می نموده است. به این ترتیب دیوارها نیز همواره گرم بوده اند.
شاید در حمام های دیگر نیز از این روش استفاده می شده است که ما بی اطلاع از آن هستیم.

عایق کاری رطوبتی

از کارهای فنی و مهم حمام، آب بندی خزینه آن بوده است. این کار اگر صحیح انجام نمی شد، خزینه حمام احتیاج به تعمیرات مداوم داشته که باعث کسادی بازار و صرف هزینه زیادی می شد. بدین جهت آب بندی خزینه حمام کار هر بنایی نبوده و امری تخصصی محسوب می شده است.
برای دیوارها و کف خزینه، از ملات ساروج استفاد ه می کردند. [۳] ساروج ملاتی متشکل از آهک خالص و خاکستر و ماسه بادی ولویی (لویی مغز نی است که در اینجا مانند کاه است در کاهگل) است که در مناطق مختلف با تغییراتی مثل افزودن خاک رس و موی گوساله و … جهت آب بندی حوض و آب انبار به کار می رو د. [۱۵]
قسمتی که عایق کاری آن اهمیت خاصی داشته، تیان بوده است. جهت آب بندی تیان، در مناطق مختلف، تر کیبات مختلفی را به کار می برده اند. توجه کنید که این ملات در عین چسبندگی به مصالح خزینه و تیان، باید قدرت تحمل حرارت تون و فشار آب را هم داشته باشد؛ بدون آنکه از خود آبی عبور دهد. [۳] بعضی از پیه دارو (پی آب کرده + پنبه + ساروج+ چوب تراشه بید( استفاده می کرده اند. [۱۱] بعضی دیگر از خاک رس و آهک یک به دو پشم بز و آب پیه یا موم استفاده می کرده اند و لایه ای از کرباس و قیر و ملات را در زیر و لبه ی تیان می گستراندند تا لبه ی دیگ کاملاً آب بندی گردد. [۷]
یکی از بنایان قدیمی حمام های همدان به نام استاد داود نواب روش خود را بدین شرح توضیح می دهد: این ملات مخلوطی از سفیده تخم مرغ، آهک، خاک رس و خاکستر و قدری موی بز و یا موی سر انسان (جهت جلوگیری از ترک خوردن ساروج) است. این ملات دو روز ورز داده می شود و بعد آن را در زیر تیان که بیست سانتی متر از اطراف آن روی پایه و آجری است می ریزند.
سپس تیان را روی ملات گذارده و خزینه را از آب پر می کنند . بعد ملات ساروج را به صورت لوله درمی آورند و شخصی، که بتواند چند دقیقه زیرآب بماند، این ملات را کار می گذارد. به طوری که محیط اطراف تیان را بپوشاند و درز یا منفذی باقی نماند. [۳]

تهویه هوا

فرض کنیم که می خواهیم ساعتی چند در حمامی گرم و مملو از بخار همراه با عده ای دیگر، به استحمام بپردازیم. آیا تحمل چنین فضایی به سادگی ممکن خواهد بود؟
حکیم بوعلی سینا می گوید: «سرآمد گرمابه ها، گرمابه های دیر بنیاد، دارای فضای وسیع و آب زلال است. [۲۹]
محمدکریم خان کرمانی نیز می گوید: «و بدان که حمام باید سقفش بلند باشد تا هوایش به جهت نفس های مردم و عفونت چرک ها و زیرآب ها و متوضی ها فاسد نشود و روزنها داشته باشد که هر زمان هوای آن متعفن شود، شیشه های آن را بردارند. [۱۴]

عمل نورگیری و تهویه در حمام ها توسط روزنه های متعدد صورت می گیرد. بدین صورت که با باز و بسته کردن شیشه یا پنجره آن در  فصولی از سال، دما و رطوبت در داخل حمام تنظیم شود. نورگیرهای دیوارهای جانبی، پنجره های مشبک آجری یا کاشی می باشند که در داخل شبکه آن شیشه به کاررفته است.
در بعضی حمام ها، در پایین ترین نقطه ی عرقچین گنبد سر بینه و گرم خانه نیز، روزنه هایی به چشم می خورد. جهت جلوگیری از ورود برف و باران و باد نقاب حفاظی در خارج آن تعبیه می گردد. این نورگیرها دارای پنجره چوبی یا سنگ مرمری هستند که ورود و خروج هوای داخل حمام را تحت کنترل قرار می دهند. [۷] گاهی روزنه های خاصی نیز در بالای گنبد گل جام ها قرار می دادند .

 

این مطلب را هم بخوانید  مقایسه سیستم برودتی VAV و سیستم سرمایش تشعشعی در یک پروژه واقعی

بازکردن پنجره های زیر طاق در مواقعی که هوای حمام سنگین و آلوده بوده و همچنین استفاده از روغن و یا نفت تمیز برای چراغ و خاموش کردن چراغ در بیرون از محوطه حمام، از جمله تمهیداتی بوده که برای سالم نگاه داشتن هوای حمام به کار گرفته می شده است. [۳]
در استفاده از جام های شیشه ای که در سقف برای نورگیری استفاده می کردند نیز د قت می نمودند. قطر این جام ها و تعدادشان بستگی به گرما و سرما فضای زیر آن داشته است. [۱۱]
علاوه بر این موارد، راهروی ورودی به حمام و سایر دالان ها دارای پیچ و خم فراوان بوده است تا هوای بیرون داخل نشود و گرد وغبار نیاید. [۱۴] به موارد بالا بیفزایید این قانون را: «محتسب باید گرمابه دار را موظف بدار د که … روزانه دو بار با بخورهایی از قبیل کندر و مصطکی و لادن گرمابه را خوشبو کند. [۴۱]

و این تمام داستان حمام نیست. حمام نه فقط بنایی خاص، بلکه مکانی جهت برخی آیین ها و مراسم بوده است. مراسم بسیار زیبایی مثل حنابندان، حمام عروسی و زایمان و غیره نیز در آن انجام می گرفته است. [۲۴]
مثل ها و حکایت های فراوانی زاییده حمام و مراسم مربوط به آن است. فراوان شعرها با بن مایه ی گرمابه و حمام در ادبیات فارسی موجود است. همه ی ما، ماجرای سعدی و گل خوشبوی او را شنیده ایم. چند بیتی از مثنوی معنوی نیز پیش از این ذکر شد .
طبیان نیز از گرمابه بهره ها برده اند. از رسول خد ا (ص) منقول است: دوای بلغم، حمام است. دانشمندان مسلمان از هوا، بخار، آب سرد و گرم و مشت و مال (ماساژ) به منظورهای پزشکی استفاده می کرده اند . (بعضی دانشمندان لغت شناسی برآنند که کلمه ی انگلیسی و فرانسه ماساژ از اصل عربی مس به معنای دست مالیدن گرفته شده است.) [۳۲] و [۳۳] ابن سینا (حکیم نامدار ایرانی) در کتاب خود «القانون فی الطب» در باب معماری و ساختمان حمام نظریاتی ارائه می دهد. [۲۹]

همچنین نظریات بدیع و بی نظیری در باب درمان بیماری های مختلف با استفاده از رطوبت و حرارت حمام ذکر می کند. [۳۱]
زکریای رازی نیز رساله ای با عنوان رساله فی الحمام و منافعه و مضاره به رشته تحریر درآورده است. [۳۴] احادیث فراوانی نیز در باب اهمیت و چگونگی حمام ذکرشده است. در برخی روایات توصیه هایی شده که به نظر می رسد در آن ها به نوعی تماس تدریجی بدن با آب و هوای گرم حمام سفارش شده تا بدن به طور ناگهانی دچار تغییر دما نشود. [۳۵] و این اساس ساخت حمام است. آن گونه که پیش از این، از آن سخن گفتیم.
و شما بگو یید پاسخ این چیستان چیست؟
عجایب صنعتی دیدم در این دش
سرش در آب و دنبالش در آتش
به یک دم می خوره صد آدمی را
و بیرون می دهد ماه منقش [۳۶]

 

این مطلب را هم بخوانید  سرمایش توسط هوای فشرده به کمک لوله گردبادی- بخش دوم

مراجع

] ۱[ کرمانی، افض لالدی‌ن، رساله صلا حالصلاح ضمیمه عق دالعلی، روزبهان، نقل ب هواسط هی منبع ] ۴۰ [
] ۲[ الحلبی الشافعی، علی بن برها نالدی‌ن، السیره الحلبیه، جزء اول، د اراحیا التراث العربی، بیروت، نقل ب هواسطه ی منبع
]۴۰[
] ۳[ قبادی‌ان، وحید، بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، چاپ سوم. ۱۳۸۴ .
] ۴[ مستوفی، عب داله، تاریخ اجتماعی و ا دواری قاجار، ج اول. نقل به واسطه منبع ] ۳[
] ۵[ بلاذری، ترجمه دک‌تر آذرتاش آذرنوش، فتوح البل دان، بنیاد فرهنگ ایران. ۱۳۴۶ . نقل ب هواسط هی منبع [ ۷]
] ۶[ ملازا ده، کاظم، محم دی، مریم، بناهای عا مالمنفعه )آب انبار، بازار، پل و س د، حمام(، سازمان تبلیغات اسلامی
حوزه هنری. چاپ اول. ۱۳۷۹ .
] ۷[ یکانی، محمد یوسف، معماری ایران ) دوره اسلامی(، سمت. چاپ سوم، ۱۳۸۳ .
] ۸[ یکانی، محم د یوسف، شهر اسلامی جرجان، برلین. ۱۹۸۴ ، نقل به واسطه منبع ] ۷[
] ۹[ فخاری تهرانی، فرها د، « حمام د ر گذر زمان د انشکد ه معماری و شهرسازی « د انشگاه شهی د بهشتی، سال دهم
شماره ی ۳۰ ، نقل به واسطه منبع ۳۰
] ۱۰ [ بابک راد، جواد، « معماری بومی و سنتی جنوب ایران استان ساحلی، «مجله فرهنگ و هنر، دوره ۱۴ ، ش ۱۵۸ ،
آذر ۵۴ .
] ۱۱ [ پیرنیا، محمدک‌ریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، دانشگاه علم و صنعت، چاپ هشتم، ۱۳۸۳ .
] ۱۲ [ حاجی قاسمی، کامبیز، گنج نامه فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران، د فتر هج دهم: حما مها، مرکز اسناد و
تحقیقات د انشک ده معماری و شهرسازی د انشگاه شهید بهشتی، انتشارات روزنه، ۱۳۸۳ .
] ۱۳ [ مهرتاش، آتوسا، بر داشت معمارانه حمام با استفاد ه از اسنا د تاریخی، نقل از منبع ] ۳۹ [.
] ۱۴ [ کری مخان کرمانی، محمد، رساله د ر متعلقات به صنعت دلاکی، کتاب خطی، چاپ سنگی، نقل ب هواسطه منبع
.]۱۳[
] ۱۵ [ فلاح فر، سعید، فرهنگ واژ ههای معماری سنتی ایران، چاپ اول، ۱۳۷۹ .
] ۱۶ [ فخار تهرانی، فرهاد، حمام به شیوه اصفهانی، نقل از منبع ] ۳۹ [.
] ۱۷ [ وافی، محمدحسین، مرمت، احیا و تغ ییر کاربری حمام وزیر اصفهان، نقل از منبع ] ۳۹ [.
] ۱۸ [ غزالی، امام محمد، به کوشش حسین خدی‌و جم، یکمیای سعا دت، علمی و فرهنگی، ج ۱، نقل ب هواسطه ی
منبع ] ۴۰ [.
] ۱۹ [ نصف جهان فی تعریف الاصفهان، نقل ب هواسطه منبع ] ۱۶ [
] ۲۰ [ موسوی، محمد، حمام تاریخی د وره ایلخانی در شهر حریره، نقل از منبع ] ۳۹ [.
] ۲۱ [ ذاکر عاملی، لیلا، اسفنجاری، عیسی، حمام رهنان، نقل از منبع ] ۳۹ [.

 

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

اشتراک رایگان تاسیسات نیوز
هفته نامه تاسیسات نیوز تنها نشریه الکترونیکی تاسیسات ایران است. با عضویت در سایت کاشانه این نشریه را هرهفته در میل باکس خود رایگان دریافت کنید.البته عضویت مزایای دیگری نیز دارد...